Gümülcine, 3.04.2025

Mariya Todorova Balkanlar tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla modern tarih yazınında çok önemli bir yere sahip Bulgar bilim insanıdır. “Imagining the Balkans/Balkanları Hayal Etmek” isimli kitabında Balkanism/Balkanlılaştırma kavramını akademik yazına kazandırmıştır. Todorova kitabında, Batıyı-Avrupalılığı homojen bir birim/medeniyet olarak gören ve buna bir karşı kutup olarak kavramsallaştırılan Orientalizm’den esinlenerek, Avrupa’nın içindeki “öteki” olarak bu homojenite dışında tutulan Balkanism kavramına odaklanmaktadır. Buna göre son yüz yılda bu bölgede yaşanan etnik çatışmalar, soykırımlar, kanlı boğuşmalar Balkanlara, bu bölgenin karakteristik özelliklerine özgüdür. Batı merkezli düşüncenin ürünü olan ve Todorova tarafından kavramsallaştırılan Balkanism, Balkanları ve halklarını vahşet ve barbarlığın temsilcisi olarak damgalamaktadır.

Geçtiğimiz günlerde ulusal bir televizyon kanalında yayınlanan İskeçe dağ köylerini tanıtan bir belgesel bana Todorova’nın Balkanism’ini hatırlattı. Ve anaakım Yunan basınının, gazetecilik anlayışının nasıl bir Balkanism anlayışına hapsedildiğini… “Protagonistes” adlı program bir eski gazeteci, bir dönemin siyasetçisi ve yeniden gazeteci olan Stavros Theodorakis’in sunuculuğunda yine aynı bölgede 12 yıl önce çektiği programla karşılaştırmalar yaparak insanların yaşantısındaki değişimlere dikkat çekiyor.

Program İskeçe Balkanında yaşayan Türk azınlık insanını, yaşantısını, geleneklerini bu bölgede asırlardır bilinen ve yaşayan doğal bir gerçeklik olarak değil de Afrika’nın balta girmemiş ormanlarında ilkel bir kabilenin tanıtımını yapar gibi sunuyor. Bu doğrultuda bazı gençlere bölgede kızlar ve erkeklerin konuşup arkadaşlık edip edemedikleri sorulurken, bazılarına ise bir Yunan-Hristiyan ile evlenmeyi düşünüp düşünemeyecekleri soruluyor.

Aslında program ne vakit ayırma ne de üzerinde değerlendirme yapma konusu. Bu nedenle Yunanistan’da fikren, ilmen, vicdanen hür olmayan basının resmî ideoloji ile çerçeveli, söz konusu programda da yoğun bir şekilde işlenen azınlığa kimlik tayini gayretlerine girmek istemiyorum.

Amacım programın yapılış amacı, senaryosunu hazırlayanların farklılık anlayışı üzerinde düşünmek. Bu doğrultuda röportaj yapılan gençlerin isimlerine, olmayan pomakça tanımlamalar yapılması, tarihe not düşülmesi açısından değinilmeli. Nitekim, programda Pınar isminin “pomakçada kaynak suyu” veya Muhammet’in “pomakçada Peygamberin ismi” olarak tanımlanmasına şahit olunca, resmî ideolojinin çizdiği azınlık politikasının ve Yunan basının daha gülünç ve küçük düştüğü bir durum olmuş mudur diye düşündüm.

Batının Balkanism damgalaması Balkan halklarında öylesine bir tesir yaratmıştır ki Balkanlılık savuşturulmak istenen/ reddedilen bir kimlik haline gelmiştir. Bu nedenle Balkan ülkelerinin/halklarının Balkanların sınırlarını kendini dışında tutarak başlatması bilinen trajikomik bir çırpınıştır.

Balkanism anlayışının bu denli hâkim olduğu Theodorakis’in programında aynı tesirin konuşturulan gençler üzerinde de yaratıldığını hissettim. Nitekim ilkel kabile üyelerine yöneltircesine sorularla muamele gören gençler azınlık kimliğini, zenginlikleri olan farklılıklarını savuşturma çabasında olmuşlar. Konuşanlar bilinçli veya yönlendirme sonucu Yunanca öğrenmede eksik kalmalarından bunun sebebi olarak da azınlık okullarından yakınmakta, bölgede devlet ilkokulunun eksikliğinden bahsetmekte. Programla gençler üzerinden bu bölgenin gerçekliği, yaratılmış kimlikler ve anlatılarla değiştirilmek, devletin insan merkezli olmayan politikası meşrulaştırılmak istenmekte.

Ancak bilinmelidir ki Türk azınlık gençleri artık Yunancayı öğrenmekte, öğrenirken yaşadıkları zorlukların da azınlık okulundan değil iktidar sahiplerinin ayrımcı eğitim anlayışından kaynaklandığının da farkına varmakta. Gençler artık neden azınlığa üniversiteye girişte kontenjan uygulanmasına ihtiyaç duyulduğunu, üniversiteye girdikten sonra yaşadıkları zorlukların sebebini, mezun olup da işsiz kalışlarını sorgulamakta. Balkan köylerinin Türk gençleri bu kadar “eşitlik” içinde neden sürekli onların babalarının, abilerinin, eşlerinin yurt dışında sağlıksız işlerde çalışmak zorunda olduklarını da düşünmekte.

Söylemler kısıtlanabilse de artık genç düşüncelere ket vurulamamakta.

Türk azınlığın hür düşünen, hürce konuşan gençleri Yunanistan’ın azınlık politikasını ve basınını resmî ideolojilerin kısıtlarından, Balkanism zincirlerinden özgürleştirmeye muktedirdir.

Kerem Abdurahimoğlu