Gümülcine, 25.06.2025
Batı Trakyalı Türk Kadınlarının Kimlik ve Demokrasi Mücadelesi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Tarafından Bir Kez Daha Tescil Edildi
Dr. Pervin Hayrullah
Batı Trakya’da Türk kimliği tarihi bir olgudur. Balkanlardaki Türk varlığı ile tarihsel olarak eş zamanlıdır. 1923 yılında imzalanan Lozan Barış Antlaşması’yla Batı Trakya Türk kimliği başka bir boyut kazanmış ve Türkler Yunanistan sınırları içerisinde azınlık statüsüne düşmüşlerdir. “Azınlık” kavramı ise çoğu zaman, bilinçli olarak algılanamamakta, farklı değerlendirilmektedir. Bunu Yunanistan sınırları içerisinde yaşayan Türk, Makedon, Ulah, Arnavut ve diğer ulusal azınlıklara mensup her bir bireyin yaşayarak, çok iyi özümsemesi gerekmektedir.
Yıl 2001: Batı Trakya'da da Türk azınlığın kadın üyeleri karşılaştıkları sorunların hafifletilmesi için inisiyatif ele alarak "Rodop Türk Kadınları Kültür Derneği" kurma girişiminde bulunmuşlardır. 21 Mart 2001 tarihinde kurulan dernek, resmi tescil için 5 Nisan 2001 tarihinde mahkemeye başvurmuş, dava 23 Mayıs 2001 tarihinde görüşülmüş ve Rodop Asliye Hukuk Mahkemesi’nin 146/2001 sayı ve tarihli kararı (6 Haziran 2001) ile reddedilmiştir. Gerekçeli kararda tüzüğün 3. Maddesinin yanıltıcı olduğu ve köken, din vs. belirtilmediği ileri sürülmüştür. 146/2001 sayılı ve tarihli karar 4 Temmuz 2001 tarihinde İstinaf Mahkemesi’ne taşınmış, İstinaf Mahkemesi de Asliye Hukuk Mahkemesi ile aynı doğrultuda karar vermiştir. 20 Eylül 2002 tarihinde görüşülen dava 23/2003 sayı ve tarihli kararla 17 Ocak 2003’te reddedilmiştir. Bunun üzerine 26 Şubat 2003 tarihinde Yargıtay’a başvuru yapılmıştır. Yargıtay 6 Şubat 2004 olarak belirlediği dava tarihini ertelemiş ve dava 28 Ocak 2005 tarihinde görüşülmüştür. 1 Nisan 2005 tarihinde açıklanan 586/2005 sayı ve tarihli kararla derneğin kurulması iç hukukta reddedilmiştir. Dolayısıyla Batı Trakya Türk kadınlarının “Türk” kimliği bu dava ile resmen reddedilmiştir. İç hukuk yollarını tüketen dernek yöneticileri davayı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) taşımışlardır. AİHM 27 Mart 2008 tarihinde açıkladığı kararında Yunanistan’ın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin “Dernek Kurma ve Toplantı Özgürlüğü” konulu 11. ve “Ayrımcılık Yasağı” konulu 14. Maddelerini ihlal ettiği hükmüne varmıştır. Mahkeme, Yunanistan’ın “kamu düzenini bozar” iddiasını asılsız bulmuş, henüz kurulmamış ve hiçbir faaliyet göstermemiş olan derneğin kamu düzenini bozacağının ispatlanmadığına dair karar vermiştir. Ayrıca, Yunanistan’ın, “Dernek, kurulmasıyla Yunanistan’da etnik azınlığın varlığını teşvik edecek” yönündeki kuşkularını da yersiz bularak, böyle bir amaç gütse bile, demokratik toplumlarda bunun bir tehlike olarak görülmemesi gerektiğine kanaat getirmiştir.
Yıl 2010: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Türk Dernekleriyle ilgili kararlarından sonra, 1 Aralık 2010 tarihinde İskeçe'de bir grup Türk kadını “İskeçe İli Türk Kadınları Kültür Derneği” isimli bir dernek kurmak amacıyla yeni bir başvuruda bulunmuşlardır. Ancak bu başvuru da tıpkı Rodop ili örneğinde olduğu gibi İskeçe Tek Hakimli Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından 17 Şubat 2011'de reddedilmiştir. Mahkeme, yeni bir dernek kurulması talebini reddederken kısaca kişinin kendini tanımlama hakkına değinmiş ve kimliğin uluslararası belgelerle güvence altına alınan kişisel bir hak olduğu ve fakat bunun kolektif bir hak olarak değerlendirilemeyeceğini belirtmiştir. Böylece bir kişi olarak Türk olmak mümkündür; ancak bir grup insan kendini Türk olarak ifade edemez ya da etnik “Türk” kimliğine sahip olamazlar ve dernek kuramazlar. Diğer taraftan, Mahkeme bu anlayışa aykırı olarak “Roman” örneğini vermiştir. Romanların kendilerini hem etnik olarak tanımlayabildiklerini hem de derneklerini kurabildiklerini belirtmiştir. Mahkeme, derneğin tüzüğü ile isminin çeliştiğini, derneğe üye olacak kişilerin kimliklerinin muğlak olduğunu burada “Türk” kelimesinin Türk Vatandaşları anlamına geldiğini ve böyle bir derneğin tanınmasının Yunanistan’ın toprak bütünlüğüne bir tehdit olarak algılandığını ifade etmiştir. Ayrıca kararda İstanbul Rumlarından bahsedilirken etnik, Batı Trakya Türklerinden bahsedilirken de dini bir tanımlama kullanılmıştır. Bu ifade bile tek başına kararın hukuki değil, siyasi çerçevede alındığını göstermektedir. İskeçe ili Türk Kadınları Kültür Derneği iç hukuk prosedürünü tüketmiş ve davasını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’e taşımıştır. [Sagir and Others v. Greece, No. 34724/18.]
Yıl 2025: İskeçe İli Türk Kadınları Kültür Derneği’nin Yunanistan’a karşı açmış olduğu dava 24 Haziran 2025 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde Dernek lehine sonuçlanmıştır. Dolayısıyla Batı Trakya Türk Kadınlarının kimlik, kültür, demokrasi mücadelesi haklı bulunmuşur. Rodop ya da İskeçe İli Türk Kadınları Kültür Derneği, Yunanistan gibi bir ülkede, Batı Trakya gibi bir bölgede sosyal düzeni nasıl bozabilir? Bu nasıl bir tarihi kompleks, nasıl bir paranoyadır ki, yaşadığı bölgenin dokusal farklılığını, zenginliğini korumak, yaşatmak için bir araya gelen kadınların, gençlerin, çocukların “ulusal tehdit” olarak algılanmasına sebeb olsun?