Gümülcine, 13.09.2025
Geyik, ön Türklerde, Selçuklu ve Anadolu Türk kültüründe önemli bir yere sahip olmuştur. Genel adı “Kiyik” veya “Kik” olan bu kutsal hayvanın atın önceli olabileceği konusunda görüşler vardır.
Türklerde geyiğin yön bulma yeteneği olduğundan olağanüstü bir güç olarak kabul edilmiştir. İyi huylu yardımsever bir hayvan olarak bilinmiş, ancak kötülük yapan insana uğursuzluk getirebileceğine inanılmıştır.
Türklerin Türeyiş Efsanelerinde Geyik Türk topluluklarının atası olarak anlatılmaktadır.
Maral Ana Efsanesi
Geyik, Türklerin mitolojisinde, sanatında, dini inançlarında ve kültüründe vazgeçilmez bir motif olmuştur. Bundan dolayı geyikle ilgili çok fazla hikâye ve efsane türemiştir. Bunun bir örneği; Kırgız yazar Cengiz Aytmatov’un Beyaz Gemi adlı kitabındaki Maral Ana efsanesinde yer almaktadır: Düşmanları tarafından bütün köyü yakılıp yıkılan iki çocuk köylerinde olan katliamı gördükten sonra kaçarak başka bir köye sığınırlar. Sığındıkları köyde ise düşmanları yaşıyordur. Çocukların varlığından haberdar olan köyün reisi orada bulanan yaşlı bir kadına çocukları öldürmesini emreder. Kadın büyük üzüntü içerisinde çocukları uçurumun kenarına getirdiği sırada bir ses duyulur. Gelen ses maral geyiktendir ve kadından çocukların kendisine verilmesini isteyerek çocukları kurtarır. Geyik, çocukları yol boyunca karşılaştıkları çeşitli tehlikelerden koruyarak onları Isık-Göl denilen bir yere doğru götürür. O iki çocuk büyür ve birbirleriyle evlenip orada soylarını büyütürler. Ancak orada soylarını devam ettirip kalabalıklaşan insanoğlu bir zaman sonra ölülerinin mezarlarına görkemli görünmesi için geyik boynuzu koymaya başlarlar.
Karşı çıkanların olmasına rağmen o zamana kadar kutsal sayılan ve korunup kollanan geyiklere karşı yapılan avların ardı arkası kesilmez. Maralların soyu tükenmiştir. En sonunda yıllar önce çocukları kurtaran Maral Ana, hayatta kalmayı başarabilmiş bir avuç geyikle birlikte gözü yaşlı bir şekilde orayı terk etmiştir.
Buradan da anlaşılacağı üzere; yüzyıllar geçmiş olmasına rağmen geyiğin Türk kültüründeki yeri ve rolü değişmemiştir.
Geyikli Baba Efsanesi
Geyikli Baba aslında Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarında yetişmiş olan bir evliyadır. Osmanlı Uç Sultanlığının en stratejik yerlerinden biri olan İnegöl’e yerleşerek orada yaşamıştır. Bursa’nın fethinde düşman saflarını yararak Türk askerine yol açtığına inanılır ve dervişleriyle birlikte Kızılkilise’yi fethettiği bilinir. Bursa alındıktan sonra İnegöl’de geyikleriyle yaşadığı söylenir. Bundan dolayı halk arasında “Geyikli Baba” olarak anılır. Bursa’nın fethi döneminde sultanın (Orhan Bey) Uludağ çevresindeki dervişleri teftiş ettiğini haber alan Turgut Alp adındaki bir ak sakallı, sultana Geyikli Baba’dan söz eder. Geyikli Baba’nın kim olduğunu merak eden Orhan Bey onu yanına çağırtır. Ancak Geyikli Baba kendisi gelmediği gibi, sultanın da yanına gelmemesini ister. Sonrasında beklenmedik bir zamanda elinde bir fidanla Bursa’ya gelen Geyikli Baba bu fidanı sarayın iç avlusuna diker ve bunun bir uğur olduğunu, Orhan Bey’in ve neslinin bu sayede dervişlerin duasını alacağını söyler. Dua edip oradan ayrılır. Ardından Orhan Bey İnegöl ve çevresini kendisine vermeyi teklif eder ancak Geyikli Baba bunu kabul etmez. Orhan Bey’e o toprakların işin ehline verilmesi gerektiğini ve işin ehlinin de kendisinin olduğunu söyler. Allah’ın o toprakları onun gibi bir hana ısmarladığını belirtir ancak Orhan Bey teklifinde ısrarcıdır. Geyikli Baba bu ısrarın üzerine o bölgede bulunan tepelerden birinde bir derviş avlusu olmasını ister. Geyikli Baba’nın isteği yerine getirilir. Yıllar sonra ise o tepe yöre halkı için bilindik bir yer haline gelmiştir.
Anadolu’da bir çok camide v.d. eserlerde yerini bulan geyik figürleri zamanla bugün Yunanistan’da yer alan Batı Trakya’ya da yansımıştır. Bu da bize kültürel değerlerin bir toplumun devamlılığı açısından ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. İskeçe ilindeki dağlık Hanmahalle yıllar önce terk edilmiştir. Ancak bölgeden ayrılan insanlar burasını terk etse de kutsal varlıkları olan cami ve mezarlıklarını korumuşlardır. Orta Asya’da başlayan, Anadolu’ya yayılan kadim Türk kültürü burada da varlığını sürdürmeyi başarmıştır. Anadolu’da var olan geyik figürü caminin avlu kapısı üzerine bir mermer levhaya kazınmıştır. Mermer geyik levhasının son yıllarda buraya koyulması, kadim Türk kültürünün yaşatılma çabalarının bir örneğini teşkil etmektedir.
Faydalanılan kaynak: https://ulakbilge.com/makale/pdf/1576663287.pdf
Sayın Alsan, Şenay ve Sinem Akın. “Türk Kültür ve Sanatında Geyik Sembolizmi”. ulakbilge, 45 (2020 Şubat): s. 215-226. doi: 10.7816/ulakbilge-08-45-08