Bildiklerimiz ve Bilmediklerimizle Azınlık Psikolojisi
Koray BAĞDATLI
Azınlık psikolojisi dediğimizde, mesele sadece bir grubun sayıca az olması değil aslında. Bu, bireyin dünyayı algılama biçiminden tutun da en temel güvenlik ihtiyacına kadar her şeyi etkileyen, katman katman açılan bir mevzu. Bilimsel bir pencereden baktığımızda, bu durumu sadece "biz ve onlar" ayrımına indirgemek çok sığ kalır. İşin içine sosyal kimlikler, kronik stres ve kuşaklar arası aktarılan hafızalar giriyor.
Gelin, bu karmaşık yapıyı biraz parçalarına ayıralım.
Bir insanın "ben kimim?" sorusuna verdiği cevap, büyük oranda "biz kimiz?" sorusuyla şekilleniyor. Henri Tajfel’in Sosyal Kimlik Kuramı, azınlık psikolojisini anlamak için temel teorimizdir. Bu kurama göre, bireyler kendilerini bir grubun parçası olarak tanımlayarak özsaygılarını artırırlar. Ancak azınlık grubuna dahil olduğunuzda, dışarıdaki çoğunluğun size bakış açısı, kendi aynanızdaki görüntünüzü de etkilemeye başlar. Bizim Batı Trakya özelinde düşünecek olursak, "Ben kimim?" sorusunun cevabı, sadece kendi iç dünyamızda verilen bir cevap değil. Başkalarının bizi nasıl gördüğü, o "öteki" etiketi, bir süre sonra insanın kendi aynasındaki yansımayı bile puslandırabiliyor.
Azınlık bireyi için kimlik, durağan bir şey değildir. Aksine, sürekli bir savunma ve onaylanma çabasıyla bağlantılıdır. Çoğunluk grubu içinde "görünmez" olmaya çalışmakla, özgün kimliğini korumak arasındaki o ince çizgide yürümek, zihinsel bir yorgunluk yaratır. Sadece azınlık olduğunuz için yaşadığınız o ekstra stres yüküne bilim literatüründe Azınlık Stresi (Minority Stress) diyoruz. Ilan Meyer tarafından geliştirilen bu kavram, azınlık gruplarının maruz kaldığı önyargı, ayrımcılık ve dışlanma gibi durumların, bireyin ruh sağlığı üzerinde nasıl birikimli bir etki yarattığını anlatır.
Bu stres iki yönlüdür. Dışsal (Distal) Stresörler, doğrudan maruz kalınan haksızlıklar veya olumsuz olaylar ile alakalıyken, İçsel (Proximal) Stresörler de "Yine mi aynısı olacak?", "Yine yanlış anlaşılır mıyım?" ya da "Acaba bu kapı bana sadece kimliğim yüzünden mi kapalı?" endişesi, yani sürekli tetikte olma haliyle ilintilidir. Sürekli tetikte olmak, beynin "savaş ya da kaç" mekanizmasını hep açık tutar. Haliyle bu durum zamanla kronik bir kaygıya dönüşebilir. Bilimsel kaynaklar buna "beklenti kaygısı" diyor. Bizse buna kısaca yaşamak diyoruz.
Şimdi bu teorik çerçeveyi bizim de parçası olduğunuz Batı Trakya Türk azınlığına uyarlamaya çalışalım. Buradaki durum, herhangi bir azınlık psikolojisinden biraz daha farklı ve çok daha derin. Neden mi? Çünkü burada bir "sınırdaş azınlık" olma durumu söz konusu. Batı Trakya’da Türk olmak, sadece bir etnik kimlik meselesi olmanın çok ötesinde. Bir hukuk mücadelesi ve kültürel bir direnç biçimidir. Lozan’dan bugüne taşınan o "emanet" hissi, bireyin omuzlarına büyük bir sorumluluk yüklüyor. Kişi, kendini hem yaşadığı ülkeye (Yunanistan) ait hissetmek ister hem de anavatanla (Türkiye) olan o kopmaz bağı korumaya çalışır. Bu "arada kalmışlık" hissi, psikolojik olarak bazen bir zenginlik, bazen de ciddi bir aidiyet boşluğu yaratabilir.
Buna kolektif travmalar da eklendiğinde durum daha komplike hale gelebiliyor. Geçmişte yaşanan vatandaşlıktan çıkarmalar, bugün hala uygulanmaya devam eden eğitimdeki kısıtlamalar ya da kimlik inkârı gibi süreçler, Batı Trakya Türklerinde Kolektif Travma oluşturmuştur. Ancak kayda değer olan şudur ki, bu travma, grubu birbirine daha sıkı bağlayan bir Japon yapıştırıcısı görevini de görüyor. Grup içi dayanışma (iç-grup bağlılığı) çok yüksektir çünkü dışarıdaki dünyaya karşı güven ancak içerideki bütünlükle sağlanır.
Batı Trakya’daki bir genç, çoğunlukla iki dilli, iki kültürlü ve çok katmanlı bir zihin yapısıyla büyür. Bu, müthiş bir bilişsel esneklik sağlar aslında. Ama aynı zamanda, kendini tam olarak kabul ettirememe korkusunu (marjinalleşme riski) da beraberinde getirebilir. John Berry’nin Akkültürasyon (Kültürleşme) modellerine baktığımızda, Batı Trakya Türklerinin çoğunlukla "Entegrasyon" (kendi kültürünü koruyup ev sahibi kültürle etkileşim kurma) stratejisini benimsediğini görüyoruz. Ancak bu dengeyi korumak, her sabah yeni bir psikolojik dayanma gücüne sahip olmayı gerektirir. Ya da bu güç zamanla kazanılır.
Sonuç olarak, azınlık psikolojisi bir eksiklik veya bir dezavantaj değil, bir hayatta kalma ve uyumlanma sanatıdır. Batı Trakya Türk azınlığı örneğinde gördüğümüz şey, onca siyasi ve sosyal baskıya rağmen kimliğini modernize ederek koruyan, esnek ama dirençli bir ruh halidir.
Önümüzdeki yazılarda bu konuları derinlemesine deşip, ayrıntılandırmaya çalışacağız.
Kaynakça:
Berry, J. W. (2019). Acculturation: A Personal Journey across Cultures. Cambridge University Press.
Meyer, I. H., & Frost, D. M. (2013). Minority stressors and the health of sexual minorities. Handbook of Psychology and Sexual Orientation.
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. The social psychology of intergroup relations (ss. 33-47). Monterey, CA: Brooks/Cole.